Bolleboos
Niet alleen in het onderwijs weten ze geen raad met hoogbegaafden. Ook in het bedrijfsleven veroorzaken de bollebozen nogal wat proble-men. Maar een goede coaching voorkomt al te grote schade.
ROELAND MUSKENS

Hoogbegaafden zijn er in alle soorten en maten. Pieter Span, hoogleraar psychologie en verbonden aan de Psychologische Adviespraktijk Begaafden Utrecht, definieert hoogbegaafden als 'gewone mensen die een bepaalde functie fors hebben ontwikkeld'. Span: Bedrijven hebben behoefte aan kenniswerkers: professionals die niet alleen over heel veel kennis op één of meer vakgebieden beschikken maar vooral die kennis snel kunnen ontwikkelen. Hoogbegaafden passen in dit profiel: ze kunnen vooruitzien, plannen en improviseren. Soms levert dat de perfecte hoogvlieger op. Alexander Rinnooy Kan is er een mooi voorbeeld van, zegt Span. Rinnooy Kan is zowel kenniswerker als netwerker. Hij wisselt met gemak tussen die rollen.
Maar niet iedere hoogbegaafde functioneert even probleemloos als de voormalige werkgeversvoorzitter. De nerd is het bekendste type van de toppers with a twist briljant, maar moeilijk benaderbaar. Span verwoordt het diplomatieker: Het komt voor dat hoogbegaafden gevangen zitten in hun eigen geniale wereld.
Volgens Marcel Wanrooy, senior advisor bij organisatieadviesbureau GITP, zijn de èchte bollebozen ('Wij noemen ze potloden') niet zo gemakkelijk in de commerciële dienstverlening te plaatsen. Je kunt daar weinig met hun kennis doen. Te kunt ze bijvoorbeeld niet op een klant afsturen. In de advocatuur en in de accountancy komen zij terecht bij het 'bureau vaktechniek' in een back-office. Vaktechnische supertalenten kunnen daar heel zinvol worden ingezet. Je moet er alleen niet te veel van hebben.
Bij bedrijven waar techniek een grotere rol speelt, ligt dat iets anders. Ingenieursbureau Arcadis heeft een flink aantal 'talenten met gebruiksaanwijzing' op de loonlijst, vertelt Theo Koele, hoofd Marktgroep Stedelijk Gebied van Arcadis-Heidemij Advies. Ik zie door m'n raam toevallig net zo iemand over de parkeerplaats lopen. Een briljante man, loopt over van de ideeën. Maar het office management wordt gek van hem. Zo had hij onlangs een onderzoeksassistent nodig. Hij legt dan zelf de contacten en verzuimt dat vervolgens bij de office manager te melden. De assistent meldt zich en dan blijkt er geen kantoorruimte vastgelegd, geen computer. Typerend. Dit soort mensen heeft geen geduld voor de protocollen en de bureaucratie die soms horen bij een grote organisatie.

ERNST SITTIG (51), INTERNATIONAL CONSULTANT KPN

Studeerde: Van alles wat. Ik heb diergeneeskunde gedaan, elektrotechniek, energietechniek en ben uiteindelijk afgestudeerd in ICT-management.
Vindt het belangrijkste in een baan: Het feit dat ik er mijn creativiteit in kwijt kan.
Grootste ergernis in baan: De tijd die ik kwijt ben om dingen die vanzelfsprekend lijken uit te moeten leggen.
Beste te motiveren door: Een waarderend woord.
Ze moeten mij niet lastigvallen met: Het invullen van details. Ik zie mezelf meer als initiator dan als afmaker.
Welke ambitie kunt u niet kwijt in uw werk?: Ik had graag m'n joods zijn ook in mijn werk-omgeving een plaats kunnen geven.
Uitdaging voor de komende tijd: Mezelf bewijzen in de baan waar ik nu drie weken werk.


Ze zien er soms niet uit, komen te laat en je kunt ze niet op een klant afsturen

'Ongeleide projectielen', zo noemt Koele dit type hoogbegaafde werknemer. Ze zijn zeer creatief en brengen enorm veel tot stand, maar in hun kielzog ontstaat nogal eens een vacuûm. Het is zaak veel contact te houden met dit soort werknemers. Om te zorgen dat het bedrijf voeling houdt met de dingen waar hij of zij mee bezig is.
'Contact forceren' is één van de eenvoudige managementmaatregelen die bedrijven moeten nemen om te kunnen profiteren van dit soort hooggetalenteerde werknemers. Dat kan door consequent iemand mee te laten lopen. Bij Arcadis werkt dat goed. Koele: 'We hebben iemand in huis die alles weet van varkensmest. Ongelofelijk deskundig. Maar door zijn enorme drive trekt hij gaten. Hij gaat te snel. Wij hebben iemand tegenover hem gezet om zijn ideeën te vertalen in werkzame concepten, zodat het bedrijf er iets mee kan. In een ander geval verplichtte Koele iemand om ieder kwartaal een voortgangsrapport te schrijven. Soms ga ik er zelf bij zitten. 'Leg nog een keer langzaam en duidelijk uit wat je bedoelt' zeg ik dan.
Verzuimt het bedrijf de briljante werknemer 'bij de les' te houden, dan gaat zijn meerwaarde gemakkelijk verloren. Wanneer de bolleboos het bedrijf verlaat, blijft er bitter weinig achter. In het slechtste geval kost het ook klanten. Koele kent zo'n geval. Ik herinner me een opdracht voor de provincie Gelderland waarbij we bodemverontreiniging in kaart moesten brengen. Onze man was uiterst deskundig, koppelde allerlei bestanden aan elkaar, allemaal prachtig. Maar het was té geavanceerd, de opdrachtgever kon er geen invulling aan geven. Die opdracht is uiteindelijk afgebroken. Hij hield zich niet aan de opdracht; was de klacht van de klant.

Handgeschreven
De ICT-branche is de natuurlijke biotoop van de 'nerd', zo wil het vooroordeel. Bart Sikking, woordvoerder Cap Gemini, herkent het type: Ze zien er soms niet uit, komen te laat en je kunt ze niet op een klant afsturen. Ze zien er uit of ze de weg kwijt zijn. Ook bij Cap is individuele coaching vaak de oplossing. Sikking: In dit soort gevallen sturen we een coach mee. Al hangt het ook af van de klant. Op sommige klanten kan je rustig een 'nerd' afsturen. Bij andere klanten moet je daar voorzichtiger mee zijn.
Koele: Ik houd soms m'n hart vast als ik zo'n 'projectiel' meeneem naar een bespreking met klanten: kan ik hem wel in de hand houden? Het helpt soms als ik zelf eerst contact leg en de mensen voorbereid op wie er gaat komen. Het staat op zich wel goed voor ons bedrijf: zo'n overduidelijk hoogbegaafd iemand. Maar je moet hem natuurlijk niet meenemen naar een acquisitiegesprek. Verlies daarnaast je gevoel voor humor niet, benadrukt Koele. We hebben iemand die nog regelmatig met handgeschreven verslagen aan komt zetten. Hij gunt zich niet de tijd om de computer aan te zetten. Eigenlijk vind ik dat wel geestig. Het helpt natuurlijk dat ik weet hoeveel waarde hij voor het bedrijf heeft.

GODWIN ZWANENBURG (36), SENIOR INKOPER PHILIPS DAP

Studeerde: Scheikunde in Groningen en fiscaal recht in Tilburg.
Vindt het belangrijkste in een baan: Afwisseling en nieuwe uitdagingen.
Grootste ergernis in baan: Bureaucratie en de lakse werkhouding van sommige collega's.
Beste te motiveren door: Realistische uitdagingen.
Ze moeten mij niet lastigvallen met: Dingen die gedaan moeten worden om 'politieke' redenen, maar geen werkelijke toegevoegde waarde hebben.
Welke ambitie kunt u niet kwijt in uw werk?: Die ben ik tot nu toe nog niet tegengekomen.
Uitdaging voor de komende tijd: Zaken in de afdeling op orde krijgen ondanks het gebrek aan personeel.


Hij komt nog regelmatig met handgeschreven verslagen, gunt zich de tijd niet om de computer aan te zetten

Van de schoolcarrière herinneren veel hoogbegaafden zich vooral de verveling. Een 'klasje overslaan' was vaak de oplossing. Hoogleraar Span: Het is een noodmaatregel in het onderwijs. Maar ook in het bedrijfsleven moet je geweldig uitkijken met hoogbegaafden. Je moet ze goed begeleiden. En iemand die versneld de hiërarchie van een bedrijf doorgaat, moet wel alle rangen meemaken. Dus geen stappen overslaan, want dan ontstaan er lacunes. Wanrooy van GITP vult aan: Je moet deze mensen uitdagingen blijven bieden. Betrek ze bijvoorbeeld soms bij plannen waar ze qua functie en ervaring eigenlijk nog niet aan toe zijn. Ook roulatie in het takenpakket en mogelijkheden tot ontwikkeling zijn van belang. Extra beloning werkt nauwelijks motiverend, weet Wanrooy. Beloon ze gewoon marktconform. Je houdt talent niet langer vast met meer loon. Wél belangrijk is het leveren van maatwerk in arbeidsvoorwaarden.
Riens Henstra, bestuursvoorzitter van Berk Accountants, is het daarmee eens: Goede werkomstandigheden, een goede sfeer en collegialiteit zijn belangrijker dan extra salaris. Ook kan je talenten motiveren door goede bibliotheekvoorzieningen of door een krachtiger computer ter beschikking te stellen. Bij Berk is er bovendien 'het klasje'; een speciale interne opleiding voor werknemers met uitzonderlijk veel potentie. Henstra: Het wordt bij ons als een eer beschouwd om voor 'het klasje' gevraagd te worden.

LEON BUIJSMAN (30), MANAGER OPERATIONS VAN ORACLE NEDERLAND EN VOORZITTER ONDERNEMERSRAAD

Studeerde: Nijenrode BBA en MBA. M'n eindscriptie werd overigens bekroond door de Randstad Scriptieprijs.
Vindt het belangrijkste in een baan: Nieuwe dingen kunnen doen.
Grootste ergernis in baan: Vergaderen. Er wordt teveel gepraat in Nederland.
Beste te motiveren door: De vrijheid om nieuwe projecten aan te pakken.
Ze moeten mij niet lastigvallen met: Details. De grote lijnen vind ik belangrijker.
Welke ambitie kunt u niet kwijt in uw werk: Tastbare dingen maken.
Uitdaging voor de komende tijd: In het managementteam van Oracle Nederland komen.

Juist omdat communicatieve vaardigheden essentieel zijn om vlot carrière te maken, blijven technische toptalenten nogal eens steken op de weg naar boven. Span: Aan staffuncties zitten aspecten waar ze niet in zijn geïnteresseerd. Volgens Paul van Dam, partner van KPMG Ebbinge, gaat het vanaf een bepaald niveau in het bedrijf niet zozeer meer om kennis, maar om vaardigheden. De hoogvlieger is bijna altijd intelligent, maar als je kijkt naar mensen die 'het gemaakt hebben', dan komt het woord slimheid eerder naar boven dan intelligentie. Het gaat op dat niveau meer om het goed gebruiken van de intelligentie.
Zeker in een branche als de accountancy passen vakspecialisten niet eenvoudig in de top. Een goede relatie met klanten is daar essentieel. Henstra van Berk Accountants: Als je alleen vaktechnisch goed bent, stoot je niet snel door naar de top. Een directeur vaktechniek kan bij ons geen partner worden. Al is Berk Accountants wel bezig deze bepaling te herzien. We overwegen een speciale vennootstatus te creëren voor vak-specialisten.

Visitekaartje
Het lijkt op een kentering in de waardering van vaktalenten. Ook Wanrooy neemt die waar: Er is sprake van een voorzichtige herwaardering voor deelspecialisaties. Van Dam van KPMG Ebbinge sluit zich daarbij aan. In Amerika zijn ze daarin verder. In Silicon Valley worden creatieve 'nerds' uitstekend betaald. Bedrijven weten hoe belangrijk deze mensen zijn in het ontwikkelen van nieuwe producten. Maar ook in Nederland is er de tendens om vaktechnici de weg naar boven te bieden. Niet alleen in salaris, maar ook als het gaat om de titel op het visite-kaartje.

Kijk naar mensen die het hebben gemaakt, die zijn eerder slim dan intelligent

Veertig
Arcadis heeft zelfs de organisatiestructuur aangepast om vaktechnisch toptalent een topfunctie te kunnen bieden. Tot twee jaar geleden konden werknemers slechts via projectmanagement en vervolgens lijnmanagement carrière maken. Nu zijn er vier verschillende promotielijnen. Koele: Alle vier kunnen ze tot dezelfde hoogte leiden in status, salaris en faciliteiten: via project-management, lijnmanagement, development èn via vakspecialisme. Deze 'gekantelde' structuur functioneert goed. We bieden zo ook vakspecialisten betere toekomstmogelijkheden.
Professor Span schetst het alternatief als de hoogbegaafde niet z'n plaats in een bedrijf weet te vinden. Grootste gevaar is dat een toptalent zich te veel in een onderwerp vastbijt. Dat gebeurt al snel: iemand weet ergens veel van en wordt daar steeds op aangesproken. Hij wordt dan vanzelf een expert. Maar vooral in sectoren waar de ontwikkelingen snel gaan, zoals de Internet-business, is kennis niet lang houdbaar. Als de hoogbegaafde na zijn veertigste snelheid en flexibiliteit verliest, kan hij gemakkelijk in zijn talent vastlopen.

Uit Management Team van 22 oktober 1999 (21e jaargang nr.17)

Dit artikel is m.b.v. OCR ingescand; met name leestekens kunnen daardoor anders zijn weergegeven dan in het originele artikel. Met dank aan Dhr. Van Tol sr.